Verstopt lymfesysteem: De vergeten oorzaak van zwellingen & infecties

Het lymfestelsel is een vaak onderschat, maar levensbelangrijk netwerk in ons lichaam. Het werkt onvermoeibaar op de achtergrond om afvalstoffen af te voeren, het immuunsysteem te ondersteunen en de vochthuishouding te reguleren. Maar wat gebeurt er wanneer dit belangrijke reinigingsmechanisme vastloopt? Een verstopt lymfestelsel kan verstrekkende gevolgen hebben – van zichtbare zwellingen en verhoogde infectiegevoeligheid tot chronische klachten. In dit artikel leest u hoe een lymfestuwing ontstaat, welke symptomen erop wijzen en wat u ertegen kunt doen.

Wat is het lymfestelsel en welke taken vervult het?

Het lymfestelsel is een complex netwerk van lymfevaten, lymfeklieren en lymfatische organen, dat parallel aan de bloedsomloop verloopt. Anders dan het hart- en vaatstelsel bezit het lymfestelsel echter geen centrale pomp zoals het hart. In plaats daarvan wordt de lymfevloeistof getransporteerd door spierbewegingen, ademhaling en de pulsatie van naburige slagaders.

De hoofdtaken van het lymfestelsel omvatten de drainage van weefselvloeistof, de afvoer van stofwisselingsafvalstoffen, ziekteverwekkers en ontaarde cellen, evenals de productie en het transport van immuuncellen. Dagelijks wordt ongeveer twee tot vier liter lymfevloeistof door het lichaam bewogen – een indrukwekkend reinigingsproces dat meestal volledig onopgemerkt verloopt.

Hoe ontstaat een lymfestuwing?

Een lymfestuwing, medisch ook wel lymfoedeem genoemd, ontstaat wanneer de transportcapaciteit van het lymfestelsel niet voldoende is om de aanwezige lymfevloeistof af te voeren. Dit kan verschillende oorzaken hebben, die in principe onderverdeeld worden in primaire en secundaire lymfoedemen.

Primaire lymfoedemen

Primaire lymfoedemen zijn aangeboren en berusten op misvormingen van het lymfestelsel. Deze kunnen al bij de geboorte aanwezig zijn of zich pas in de loop van het leven manifesteren. Vaak zijn er te weinig of te smalle lymfevaten aangelegd, of zijn de lymfeklieren onderontwikkeld. Primaire lymfoedemen zijn met een geschatte frequentie van ongeveer 1:6.000 bij de geboorte relatief zeldzaam en treffen aanzienlijk vaker vrouwen dan mannen.

Secundaire lymfoedemen

Secundaire lymfoedemen komen veel vaker voor en ontstaan door externe invloeden of aandoeningen. Tot de meest voorkomende oorzaken behoren operatieve ingrepen waarbij lymfeklieren zijn verwijderd – vooral na kankeroperaties in het borst-, onderbuik- of bekkengebied. Ook bestralingen in het kader van een kankertherapie kunnen het lymfestelsel beschadigen en tot stuwingen leiden.

Verdere oorzaken voor secundaire lymfoedemen zijn verwondingen, ontstekingen, infecties zoals erysipelas, tumoren die lymfevaten comprimeren, evenals chronische veneuze insufficiëntie. Ook extreme bewegingsarmoede, bijvoorbeeld bij bedlegerigheid, kan tot een vertraagde lymfestroom leiden.

Typische symptomen van een verstopt lymfestelsel

De tekenen van een lymfestuwing ontwikkelen zich vaak sluipend en worden aanvankelijk vaak onderschat. Het meest karakteristieke symptoom is een zichtbare zwelling, die typisch aan armen of benen optreedt, maar ook het gezicht, de romp of het genitale gebied kan aantasten.

Zwellingen en hun bijzonderheden

De zwelling bij een lymfoedeem voelt aanvankelijk zacht aan en laat zich indrukken. In het vergevorderde stadium wordt het weefsel echter steeds harder en fibrotisch. Een typisch teken is het zogenaamde Stemmer-teken: de huidplooi aan de basis van de tweede teen of de tweede vinger laat zich niet meer optillen. Dit fenomeen geldt als een relatief zeker teken van een lymfoedeem.

Anders dan bij andere oorzaken van zwelling verbetert een lymfoedeem door het hoogleggen van de aangedane extremiteit slechts in geringe mate of helemaal niet. Bovendien treedt de zwelling aanvankelijk vaak asymmetrisch op – alleen aan één arm of been.

Spanningsgevoel en pijn

Patiënten melden vaak een onaangenaam spanningsgevoel of zwaartegevoel in het aangedane gebied. De huid kan gespannen aanvoelen, en er kunnen trekkende of drukkende pijnen optreden. De beweeglijkheid van de gewrichten kan door de zwelling beperkt zijn, wat het dagelijks leven aanzienlijk belemmert.

Huidveranderingen

In het verloop van een chronische lymfestuwing verandert de huid: ze wordt dikker, verhardt en verliest haar elasticiteit. Er kunnen huidplooien ontstaan, het huidoppervlak wordt ruwer, en in ernstige gevallen ontwikkelen zich wraatachtige woekeringen. De huid is bovendien vatbaarder voor verwondingen en geneest slechter.

Verhoogde infectiegevoeligheid door lymfestuwing

Een verstopt lymfestelsel verzwakt de lokale immuunafweer aanzienlijk. De stagnerende lymfevloeistof vormt een ideale voedingsbodem voor bacteriën en andere ziekteverwekkers. Tegelijkertijd kunnen immuuncellen niet meer effectief naar de aangedane gebieden getransporteerd worden.

Erysipelas – de gevreesde complicatie

Een van de meest voorkomende en gevaarlijkste complicaties van een lymfoedeem is erysipelas, ook wel wondroos genoemd. Deze bacteriële huidinfectie wordt meestal veroorzaakt door streptokokken en uit zich door scherp begrensde, hoogrode, verwarmde en pijnlijke huidroodheid. Begeleidend treden vaak koorts, rillingen en een uitgesproken ziektegevoel op.

Bijzonder problematisch is dat erysipelas het lymfestelsel verder beschadigt en zo een vicieuze cirkel op gang brengt: het lymfoedeem bevordert infecties, en elke infectie verergert op zijn beurt het lymfoedeem. Onbehandeld kan erysipelas levensbedreigend worden en moet daarom onmiddellijk met antibiotica behandeld worden.

Verdere infectierisico’s

Naast erysipelas zijn mensen met lymfestuwing vatbaarder voor schimmelinfecties, met name in de teenruimtes of huidplooien. Ook kleine verwondingen, insectenbeten of bagateltrauma’s kunnen ernstiger gevolgen hebben dan bij gezonde mensen en moeten zorgvuldig geobserveerd en gedesinfecteerd worden.

Diagnostiek: Hoe wordt een lymfestuwing vastgesteld?

De diagnose van een lymfoedeem begint met een grondige anamnese en lichamelijk onderzoek. De arts vraagt naar voorgeschiedenis, operaties, bestralingen en het tijdsverloop van de klachten. Bij het onderzoek worden omfangmetingen uitgevoerd, het Stemmer-teken gecontroleerd en de huidgesteldheid beoordeeld.

Voor verdere opheldering worden beeldvormende technieken ingezet. De lymfescintigrafie geldt als gouden standaard: daarbij wordt een zwak radioactieve stof in de huid gespoten, waarvan de verspreiding en transport door het lymfestelsel met een speciale camera wordt gevolgd. Ook echografisch onderzoek kan waardevolle informatie opleveren en andere oorzaken voor zwellingen uitsluiten.

In sommige gevallen worden MRI of CT ingezet om tumoren of andere structurele veranderingen te herkennen die de lymfeafvoer zouden kunnen belemmeren.

Behandelmogelijkheden bij lymfestuwing

Een lymfoedeem is in de meeste gevallen niet geneesbaar, maar laat zich met consequente therapie goed onder controle houden. De behandeling is gebaseerd op meerdere pijlers, die idealiter gecombineerd worden.

Complexe Fysische Ontstuwingstherapie (CFO)

De CFO is de standaardtherapie bij lymfoedemen en bestaat uit meerdere componenten. De manuele lymfedrainage is een speciale massagetechniek, waarbij met zachte, ritmische bewegingen de lymfevloeistof in de richting van functionerende lymfevaten wordt verschoven. Deze behandeling moet alleen door speciaal opgeleide therapeuten worden uitgevoerd.

Na de lymfedrainage volgt een compressietherapie met speciale zwachtels of medische compressiekousen. Deze houden de ontstuwde toestand in stand en voorkomen dat zich opnieuw vocht ophoopt. De compressie moet consequent gedragen worden – meestal dagelijks en gedurende vele uren.

Bewegingstherapie

Gerichte beweging is een belangrijk onderdeel van de lymfoedeembehandeling. Door spiercontracties wordt de lymfestroom gestimuleerd. Bijzonder aan te bevelen zijn sporten zoals zwemmen, nordic walking, fietsen of speciale lymfegymnastiek. Belangrijk is dat de beweging onder compressie plaatsvindt en niet te intensief uitvalt.

Huidverzorging en infectieprofylaxe

Een zorgvuldige huidverzorging is essentieel om infecties te voorkomen. De huid moet dagelijks met pH-neutrale, terugvettende producten verzorgd worden om de huidbarrière te versterken. Verwondingen moeten vermeden worden en kleine wondjes moeten onmiddellijk gedesinfecteerd worden. Bij werkzaamheden in de tuin of het huishouden zijn beschermende handschoenen aan te bevelen.

Operatieve procedures

In geselecteerde gevallen kunnen operatieve procedures overwogen worden. Bij lymfo-veneuze anastomosen worden lymfevaten met kleine aderen verbonden om alternatieve afvoerwegen te creëren. Lymfekliertransplantaties zijn een andere optie. Deze microchirurgische ingrepen worden alleen in gespecialiseerde centra uitgevoerd en komen niet voor alle patiënten in aanmerking.

Preventie: Zo voorkomt u een lymfestuwing

Wie een verhoogd risico op lymfoedeem heeft, bijvoorbeeld na kankeroperaties met lymfeklierverwijdering, moet preventieve maatregelen nemen. Daartoe behoort het vermijden van verwondingen en ontstekingen aan de kwetsbare extremiteit. Bloedafnames, injecties of bloeddrukmetingen moeten bij voorkeur aan de andere arm worden uitgevoerd.

Extreme hitte, bijvoorbeeld door sauna, hete baden of intense zonnestraling, kan het risico verhogen en moet vermeden worden. Ook sterke temperatuurwisselingen zijn ongunstig. Bij vliegen zijn compressiekousen aan te bevelen, omdat de drukval in de cabine de lymfestroom kan beïnvloeden.

Overgewicht is een belangrijke risicofactor voor lymfoedemen. Een gezonde voeding en regelmatige beweging dragen daarom wezenlijk bij aan de preventie. Tegelijkertijd moeten insnijdende kleding en zwaar tillen vermeden worden.

Leven met een lymfoedeem: Praktische tips voor alledag

Een lymfoedeem vereist aanpassingen in het dagelijks leven, maar betekent geenszins het opgeven van levenskwaliteit. Veel patiënten leiden een grotendeels normaal leven, wanneer ze enkele basisregels in acht nemen.

De consequente compressietherapie mag aanvankelijk moeizaam lijken, maar wordt meestal routine. Moderne compressiekousen zijn aanzienlijk comfortabeler en esthetischer dan vroeger. Aantrekhulpmiddelen vergemakkelijken het dagelijks aantrekken aanzienlijk.

Regelmatige controleafspraken bij de arts of lymfetherapeut zijn belangrijk om het verloop te monitoren en de therapie aan te passen. Bij tekenen van een infectie – roodheid, verwarming, koorts – moet onmiddellijk medische hulp gezocht worden.

De uitwisseling met andere patiënten, bijvoorbeeld in zelfhulpgroepen, kan emotioneel ondersteunend werken en waardevolle praktische tips opleveren. Ook psychologische ondersteuning kan nuttig zijn, omdat een chronisch lymfoedeem de levenskwaliteit kan beïnvloeden en tot psychische belasting kan leiden.

Conclusie: Vroegtijdige behandeling is beslissend

Een verstopt lymfestelsel is meer dan alleen een cosmetisch probleem – het kan tot aanzienlijke gezondheidsbelemmeringen leiden en de levenskwaliteit duidelijk verminderen. De zwellingen zijn daarbij slechts het zichtbare symptoom van een gestoord transportsysteem, dat ook de immuunafweer verzwakt en het infectierisico verhoogt.

Het goede nieuws is: hoe eerder een lymfestuwing herkend en behandeld wordt, hoe beter deze zich laat controleren. Met de complexe fysische ontstuwingstherapie staat een effectieve behandelmethode ter beschikking, die bij consequente toepassing goede resultaten kan behalen. Belangrijk is dat patiënten actief aan hun therapie meewerken, de compressie consequent uitvoeren en op zorgvuldige huidverzorging letten.

Als u aanhoudende zwellingen opmerkt die door hoogleggen niet verbeteren, of als u tot een risicogroep behoort, moet u niet aarzelen om medisch advies in te winnen. Een lymfoedeem ontwikkelt zich meestal over een langere tijd, en elke dag vroegere behandeling kan helpen complicaties te vermijden en de levenskwaliteit te behouden.